07-12-10

Nog een Tibetaanse tempel in Beijing

De Zhao Miao tempel, of de ‘Tempel van het Heldere Licht’ in Beijing wordt compleet gerestaureerd. Het tempelcomplex werd in 1780 voltooid onder keizer Qianlong van de Qing dynastie. Het was bedoeld als tweede residentie voor de 6e panchen lama, maar die stierf er dat jaar. De inrichting en de architectuur inspireerden zich op het Tashilumpo klooster in Tibet, de thuisbasis van de panchen lama’s. De regeerperiode van keizer Qianlong was bijzonder lang: 1736-1795. Zijn tijdsgenoten waren de 7e en de 8e dalai lama, precies twee, die het Chinese keizerrijk goed gezind waren en het als bestuur voor Tibet aanvaardden. Uit die periode dateren de wetten, die Beijing uitvaardigde voor Tibet, ondermeer een deel van de eindprocedure bij het erkennen van reïncarnaties van hoge lama’s.

Keizer Qianlong was een grote tempelbouwer in geheel China, ook in streken waar Tibetanen woonden. Maar de Zhao Miao tempel bevindt zich dus in Beijing en was bedoeld voor de panchen lama’s. De dalai lama’s verbleven in de nu beter gekende ‘Lamatampel’ in Beijing (de metro stopt eronder).

 

De Zhao Miao tempel bevindt zich in de westelijke heuvels, dicht bij de stad. Die westelijke heuvels (Xi Shan) zijn nu een zeer uitgestrekt publiek park. (metrolijn 1, terminus west, Pingguoyuan, dan ben je er niet ver van af).

 

DSCN1503.JPG

Van boven op de pagode, zicht op Beijing.

 

 

Het tempelcomplex werd grotendeels vernietigd. Neen, niet tijdens de Chinese Culturele Revolutie, maar in twee fasen: in 1860 door de Engels-Franse troepen en in 1900 grondig door een leger van acht Europese mogendheden, waaronder België. Europa wou toen de Qing dynastie op de knieën krijgen om meer vrije handelsconcessies (lees koloniale uitbuiting) te bekomen in China. Het waren ‘strafexpedities’ tegen de ‘ongehoorzame Chinezen’. Waartoe een Tibetaanse tempel al niet kan dienen…

 

DSCN1502.JPG

 

Wat staat er nu dan nog? Een imposant geglazuurd portiek, enkele mooie bas-reliëfs, twee pagodes, een enorme stenen tablet met inscripties in vier talen: Mandchou, Han, Tibetaans en Mongools. Een stille maar kolossale getuige van een multicultureel imperium.

Budget voor de restauratie: 5 miljoen euro.

DSCN1500.JPG

 

DSCN1501.JPG

17:32 Gepost door infortibet in geschiedenis algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: tibet, beijing, tempels, panchen lama

06-11-09

De valse en de echte 11e panchen lama

Het gebeurt dikwijls dat men mij interpelleert over het trieste lot van de ‘echte’ 11e panchen lama, die in 1995 door de 14e dalai lama als reïncarnatie aangeduid werd om de in 1989 overleden 10e panchen op te volgen. Enkele dagen nadat de dalai lama zijn keuze had bekendgemaakt, werd het jonge opvolgertje samen met zijn familie ‘uit de circulatie verwijderd’ door de Chinese overheid. In Tibet beweert men dat zij ‘zwijggeld’ kregen (een goede levenssituatie in Beijing) en een gecontroleerd verbod om met buitenlanders, journalisten en kloosters om te gaan. Volgens de verdedigers van de dalai lama heeft Beijing daarna een eigen jongetje aangeduid, ‘partijgetrouw’ of ‘zoon van een partijkader’ zo zeggen zij, om als ‘valse’ 11e panchen Tibet te versieren. Sinds bijna vijftien jaar wordt het ‘verdwenen jongetje’ op een foto als ‘jongste politieke gevangene ter wereld’ in pro-onafhankelijkheidsdemonstraties in het buitenland meegedragen. Wat zit daar nu weer achter?

 

Wat is een ‘panchen lama’?

Zonder veel in details te treden, toch een paar rechtzettingen van courante opinies bij ons verspreid door de sympathisanten van de dalai lama.

 

Is de panchen lama de ‘tweede’ in de religieuze hiërarchie in Tibet, een soort onderpaus?

Neen. Bijna integendeel. Hij was één van de twee eerste leerlingen van Tsongkapa, de stichter van de gelug school van het Tibetaanse boeddhisme (‘gele mutsen’). Tsongkapa en zijn twee leerlingen worden in Tibet vereerd als een soort ‘heilige Drievuldigheid’. De eerste dalai lama was een latere leerling van Tsongkapa. Maar de 5e dalai lama greep de lokale politieke macht in Tibet in de 17e eeuw en dat gaf hem en zijn opvolgers natuurlijk meer invloed op alle terreinen. De dalai lama’s verbleven ook in de hoofdstad Lhasa, terwijl de panchen lama’s de streek van Xigaze, de tweede belangrijkste stad, bestuurden.

tashilumpo 08

het Tashilumpo klooster in Xigaze 

Werden de reïncarnaties van de panchen lama door de dalai lama’s aangeduid?

Neen. Het waren de lama’s van het Tashilumpo klooster, de thuisbasis van de panchens, die de zoektocht naar een reïncarnatie tot een goed einde brachten. De dalai lama’s gaven hun toestemming of veto, net zoals het Chinese keizerrijk of later de republiek dat deed.

 

De 10e panchen lama vertrok niet in ballingschap samen met de dalai lama in 1959, hij bleef in Tibet. “Toch zou hij zich verzetten tegen het communistisch bewind en riep zelfs in 1964 op voor een onafhankelijk Tibet”, zo zeggen de ‘dalaïsten’. “Dat kostte hem 13 jaar gevangenschap”.

De 10e panchen heeft nooit een oproep gelanceerd voor een ‘onafhankelijk Tibet’, hij distancieerde zich ook duidelijk van de 14e dalai lama. Maar tijdens de Culturele Revolutie in China werd hij wel “opzij geschoven” en moest onder bewaakte residentie in de lamatempel in Beijing verblijven. Hij werd in 1978 gerehabiliteerd en kreeg flinke budgetten ter beschikking om tempels in Tibet en erbuiten te herstellen en te renoveren.

 

Zijn opvolging

De tiende panchen lama stierf in januari 1989 in Xigaze. Om zijn reïncarnatie te zoeken ging een comité van hoge lama’s van het Tashilumpo klooster in Xigaze aan het werk (begaafde kinderen zoeken, waarnemen van de wolken boven een heilig meer, enz). De tiende panchen had vier dagen voor zijn dood (na een hartaanval, die weinig uitweg bood) verklaard, op een symposium van hoge lama’s op 24 januari 1989, dat zijn opvolger moest gekozen worden volgens de traditionele methode van lottrekking in de gouden urne voor het beeld van Sakyamuni in de Jokhang tempel onder de drie best gevonden kandidaatjes. Het comité van het Tashilumpo klooster volgde het voorschrift, maar één van hen had heimelijk correspondentie met de dalai lama in India. Einde 1994 had het comité zeven kandidaatjes verzameld en maakte zich op om de drie beste eruit te halen om de lottrekking aan Beijing voor te leggen. Het is op dat moment dat de huidige dalai lama tussenkwam, in mei 1995, door unilateraal en zonder overleg met Beijing een ander kind aan te duiden als de geschikte opvolger, zonder sacrale lottrekking. De ereabt van het Tashilumpo klooster heeft zich onmiddellijk hiertegen verzet in een officiële toespraak, zeggende dat de dalai lama hierdoor de traditionele regels van het Tibetaanse boeddhisme met de voeten trad. Hij voegde eraan toe dat de geboortedatum van dat kind ook vervalst was: geboren voor de dood van de 10e panchen. Of dat waar is weten we niet, maar in elk geval de gewone procedure volgde haar weg en in november 1995 werd de uiteindelijke lottrekking onder de drie ‘beste’ uitgevoerd, wat resulteerde in de huidige 11e panchen lama, die ondertussen gestudeerd heeft en Tibet en aanpalende gebieden bereist. Het ‘andere’ kind werd inderdaad met zijn familie van het toneel ‘afgevoerd’. Het werd de mascotte van de onafhankelijkheidsbeweging in het buitenland.

 

Tot besluit

De Chinese regering heeft sinds de 18e eeuw haar zeggenschap over het bekrachtigen van een reïncarnatie van een hoge lama in een wet vastgelegd. Die wet is nog altijd van kracht. De huidige dalai lama heeft de kans gegrepen om dit te doorbreken, door van buitenaf eenzijdig de opvolging van de panchen lama naar zich toe te trekken.

résidence panchen

 de administratieve residentie van de panchen lama's, nu heropgebouwd, vroeger vernield tijdens een burgeroorlog met de dalai lama van Lhasa.

21:35 Gepost door infortibet in religie | Permalink | Commentaren (0) | Tags: tibet, dalai lama, panchen lama, reincarnatie

18-01-08

Wie wordt de volgende dalai lama?

 

De kwestie van zijn opvolging is door de huidige 14e dalai lama recent al enkele malen in de aandacht gebracht tijdens interviews. Daar zijn redenen voor. De 14e dalai lama wil dat zijn opvolger de strijd voor een verregaande autonomie of onafhankelijkheid van Tibet verderzet. Indien het zoeken naar een nieuwe reïncarnatie gebeurt door de hoge lama's die in Tibet gebleven zijn, dreigt dit niet het geval te worden. Er zijn ongeveer 1700 gereïncarneerde lama's in het totaal van de lamakloosters in de Tibetaanse gebieden in China[1]. In ballingschap verblijven er een honderdtal[2]. De 14e dalai lama liet uitschijnen dat hij zijn opvolging wel eens zou kunnen regelen nog voor zijn dood. Waarop de Chinese overheid prompt reageerde dat hij daardoor de boeddhistische tradities overboord zou gooien en dat bovendien alle gevonden reïncarnaties van hoge lama's bevestigd moeten worden door de legale overheid. De polemiek is gelanceerd.

Reïncarnatielijnen doorheen de geschiedenis

Hoge lama's[3] in het Tibetaanse boeddhisme reïncarneren in een volgende hoge lama. De opvolgingslijnen zijn aan een klooster verbonden en hebben onder elkaar geen hiërarchische band. Elk klooster is eigenlijk onafhankelijk. Het klooster van de stichter van een belangrijke school wordt wel als toonaangevend beschouwd. Dat is bvb het Samye klooster voor de oudste school, de nyingmapa. Het Sakya klooster voor de sakyapa, het Tsurpu klooster voor de karma-kagyu school en het Ganden klooster voor de laatst gekomen gelugpa school in de 14e eeuw. Enkel het Sakya klooster ligt ver verwijderd van Lhasa, in het westen, de drie andere scholen hebben hun stichtingsbasis in de omgeving van de hoofdstad. In het begin waren de dalai lama's kloosteroversten van het Drepung klooster, behorende tot de gelugpa school. Net zoals de panchen lama's kloosteroversten waren van het Tashilumpo klooster, of nog andere gereïncarneerde lama's in andere gelugpa kloosters. De abt van het Ganden klooster gold zowat als centrum voor de gelugpa, omdat de stichter van de school dit klooster liet bouwen. Maar de 5e dalai lama verliet in 1642 zijn Drepung klooster om de politieke leider van Tibet te worden. Dit bleef zo voor alle volgende dalai lama's.

tibet 05 (430)

Het Ganden klooster, bakermat van de gelugpa school 

Hoe wordt de reïncarnatie, ook tulku genoemd, van een hoge lama gevonden?

Het klooster waartoe de overleden lama behoorde stelt een zoekgroep samen, meestal onder leiding van de "dharma lama", die binnen het klooster verantwoordelijk is voor het naleven van de wetten van Boeddha. De reïncarnatie wordt bepaald door het klooster zelf. Er is één uitzondering: de dalai lama, aangezien hij niet meer tot een klooster behoorde sinds de 5e. In dit geval is het de regent van Tibet, aangesteld door de Kashag, de feitelijke lokale regering in het oude Tibet, die een zoekcommissie kiest en volgt, meestal bestaande uit hoge lama's van de belangrijke kloosters van Lhasa. Zo werd de huidige 14e dalai lama gevonden onder toezicht van de overste van het Reting klooster, de Reting rinpoche, die regent werd na de dood van de 13e dalai lama in 1934. Door zijn losbandig leven moest de Reting rinpoche aftreden en de plaats laten aan regent Taktra rinpoche. Dit ging niet zonder intriges en een kleine paleisrevolutie. De Reting rinpoche werd in 1947 vermoord. Eén van de andere slachtoffers werd de vader van de huidige dalai lama, die Reting trouw gebleven was[4]. Even werd door de nieuwe regent gedacht aan het onecht verklaren van de huidige 14e dalai lama en aan het zoeken van een andere echte, maar zonder gevolg[5]. Het zoeken van reïncarnaties was doorweven met rivaliteit tussen clans van de elite, gedurende de gehele geschiedenis van Tibet. De 8e dalai lama (1758-1804) kan als kampioen gelden. De 7e panchen lama was zijn jongere broer. De hotogtu[6] lama, die het Tashilumpo klooster bestuurde en de zoektocht naar de 7e panchen lama leidde, was zijn oom aan vaders zijde. De 10e nyingmapa lama was een andere oom van de 8e dalai lama. Dorje Pagmu, belangrijke figuur van de kagyupa school, was zijn zuster. De kalon tripa, de "eerste minister", Dorin, was de echtgenoot van de nicht van de 8e dalai lama. Zo was de periode van de 8e dalai lama redelijk uniek in de lamageschiedenis van Tibet: de macht van bijna alle boeddhismescholen was gegroepeerd in één enkele familie, met erbovenop nog de leider van de lokale Tibetaanse regering[7].

drepung

Het Drepung klooster, waar de eerste dalai lama's oversten van waren

In normale omstandigheden worden reïncarnaties van hoge lama's gezocht via een welbepaald systeem: spiegelingen in heilige meren, raadplegen van het orakel, fysionomie en alertheid van de kandidaat kinderen, herkennen van voorwerpen die tot de overleden lama behoorden, enz. De zoekcommissie van het klooster bepaalt uiteindelijk wie de reïncarnatie is en dit werd geregistreerd of bekrachtigd door de sitsab, de overheidscommissie voor godsdienstzaken van de lokale Tibetaanse regering, sinds de dalai lama's aan de macht waren vanaf de 17e eeuw. In het huidige Tibet is er een commissie voor godsdienstzaken verbonden aan het lokale parlement. Zij doen hetzelfde: registreren en bekrachtigen. In het oude Tibet gaf de sitsab de namen van de belangrijkste reïncarnaties door aan de commissie voor boeddhismezaken van de Chinese keizer. Zij kregen een keizerlijke stempel. Dit werd in 1793 tijdens de laatste dynastie, de Qing (1644-1911), precies ook de periode van de dalai lama's, in een wet gegoten. De Chinese actuele regering beroept zich daarop om te zeggen dat zij uiteindelijk het laatste woord hebben wat betreft de erkenning van een gereïncarneerde hoge lama, van welke school of van welke rang die ook moge zijn.

Wat met de panchen lama?

De panchen lama is de lijn van de eerste leerling van Tsongkapa, de stichter van de gelugpa school. Zij werden en bleven oversten van het Tashilumpo klooster in Xigaze, in de regio Tsang ten westen van Lhasa. De streken U (Lhasa) en Tsang (Xigaze) lagen verscheidene malen overhoop wat betreft de politieke macht over Tibet. Toen een drietal dalai lama's jong stierven vroeg de Qing keizer aan de 7e panchen lama (1782-1853) om het lokale bewind tijdelijk over te nemen. De 7e panchen weigerde echter de wereldlijke macht,.maar zijn regio bleef min of meer onafhankelijk van Lhasa. Het zoeken van een nieuwe panchen lama gebeurde door het Tashilumpo klooster in Xigaze, niet door de dalai lama's van Lhasa. In bepaalde gevallen, zoals hoger vermeld bij de 8e dalai lama, kon Lhasa de keuze in hun voordeel beïnvloeden. Soms ging het er ook gewelddadig aan toe. In 1879 bvb, liet de 13e dalai lama de eerste minister van de toenmalige panchen lama executeren onder de beschuldiging een spion van Engeland te zijn[8]. De toenmalige panchen vluchtte eerst naar India en dan naar China. Toen na zijn dood, zijn opvolging moest gezocht worden probeerde de regent van Lhasa een eigen kandidaat naar voor te schuiven[9]. Maar de zoekcommissie van het Tashilumpo klooster haalde de bovenhand, wel met Chinese steun. Het werd in 1989 opnieuw bekvechten en touwtrekken toen de 10e panchen lama overleed. Een commissie van het Tashilumpo klooster leidde de zoektocht naar een reïncarnatie. Vanuit zijn ballingschap mengde de 14e dalai lama zich op het laatste moment in de keuze, schoof een eigen jongetje naar voor, dat het niet haalde, maar dat meteen van de internationale "Free Tibet" groepen het statuut van "jongste politieke gevangene ter wereld" kreeg.

En de 14e dalai lama zelf, wat gebeurt er na hem?

Toen de dalai lama's politieke macht hadden, moest er na hun dood eerst een regent  aangesteld worden door de vierkoppige ministerraad. Maar de 14e dalai lama heeft nu geen politieke macht meer in Tibet. Hij beschikt wel over een regering in ballingschap, met een eigen ministerraad. Die kunnen een regent in ballingschap aanduiden, belast met het leiden van een zoekcommissie om de reïncarnatie te vinden. De huidige dalai lama is ondertussen het zoeken aan het oriënteren. Dat is traditioneel zijn recht. Hijzelf werd gevonden op aanwijzen van zijn voorganger, die in zijn testament gezegd had in welke streek te zoeken. De nieuwe panchen lama, niet het jongetje van de dalai lama, is gevonden op aanwijzen van de vorige, die de manier van zoeken, lottrekking[10] onder de drie beste kandidaatjes, als sterfwens uitgesproken had. Maar de 14e dalai lama is stilaan het terrein aan het voorbereiden voor een hervorming van het tulku systeem, althans voor hem. Wat dikwijls voorkomt in interviews is het samenroepen van een conclaaf van hoge lama's, zoals voor de herverkiezing van een paus, dat dan een nieuwe en volwassen opvolger voor de dalai lama bij stemming aanduidt. In de loop van de geschiedenis was de minderjarige periode van de gereïncarneerde dalai lama vijf kansen op zes een onstabiele periode met teveel rivaliteit tussen de elitefamilies en onbeslistheid op politiek vlak. Dat wil de 14e dalai lama vermijden. Er zijn dus twee mogelijkheden: een conclaaf zoals de katholieken of een betrouwbare regent aanduiden. Hij sluit nog niets uit. Soms ziet hij de volgende dalai lama in de persoon van een westerling in plaats van een Tibetaan. Op een ander moment zegt hij dat er misschien geen volgende dalai lama moet komen. Maar bovenal mag de volgende geen Tibetaan zijn die nog in Tibet woont, want dan zitten de Chinezen ertussen. Waarbij hij voorbijgaat aan de wens van de Tibetaanse boeddhistische gemeenschap en hun lama's in Tibet zelf, toch vijf miljoen mensen tegenover 120.000 in ballingschap. Op zijn persoonlijke website zegt hij het duidelijk: "Als ik sterf voor we naar Tibet kunnen terugkeren, dan zal er een volgende dalai lama nodig zijn. Als er een vrij en democratisch Tibet komt voor ik sterf, dan is er geen dalai lama als Godkoning meer nodig." En in een interview: "Als het Tibetaanse volk een nieuwe reïncarnatie wil, dan moet die in staat zijn de taken af te werken die deze dalai lama niet heeft kunnen voleindigen. Dat betekent dat hij moet komen uit een vrij land. De Chinese regering zal ook een dalai lama aanduiden, hij zal een valse dalai lama zijn."[11]

Geruchten[12] lopen dat de 14e dalai lama de 17e karmapa lama[13] als zijn opvolger of als regent zal aanstellen. Dit is mogelijks één van zijn visjes gelost in de media[14]. Toch onwaarschijnlijk, gezien de karma-kagyu school de politieke macht had in Tibet, begin 17e eeuw, net voor de dalai lama's die veroverden en na een bloedige burgeroorlog. Die vete is nog niet uitgewist. De karma-kagyu school heeft veel aanhangers in Europa en de USA, meer dan de gelugpa school van de dalai lama zelf[15]. Dit kan een reden zijn waarom informeel aan de 17e karmapa "gedacht" wordt. Maar een rivaalorde de macht in ballingschap geven kan de eigen gelugpa bonzen van de 14e dalai lama moeilijk liggen. Een interreligieuze toenadering? Of de vrees dat de rivaliteit zal losbarsten na zijn dood?[16] Er bestaan ook twee "17e karmapa's", beiden in India en die elkaar het recht op de authentieke reïncarnatie betwisten. De huidige dalai lama heeft de uit Tibet ontsnapte onder zijn bescherming genomen, de andere is eerder een contestant. De karma-kagyu school in het westen is verdeeld over wie ze volgen. Kortom, het wordt geen gemakkelijke zaak, de 14e dalai lama moet aan politiek koorddansen doen binnen eigen rangen om een aanvaarde autoriteit als opvolger te vinden. Eén zaak staat vast: hij wil er een die buiten Tibet verblijft om de Tibetaanse onafhankelijkheidsgedachte verder uit te dragen. Hoe en wie is nog de vraag.

Wat is de Chinese regering van plan?

Zij kunnen perfect zeggen dat de huidige lokale overheid van Tibet hetzelfde is als de regenten van toen en dat die een commissie kan aanstellen om de reïncarnatie van de dalai lama te vinden, gezien er geen enkel klooster is waartoe de dalai lama behoort. Zullen zij het doen of schuiven zij de panchen lama, die wel nog tot een klooster behoort, als religieuze leider van de gelugpa school naar voor? Voor hen is er geen grote nood om een nieuwe dalai lama te zoeken, noch te vinden, gezien de dalai lama's meer een politieke functie hadden in het oude Tibet dan een religieuze.

Het is echter wel te verwachten dat de Tibetaanse en Mongoolse boeddhistische gemeenschap in China zelf er een wil. Die zullen zij dan zoeken volgens de traditionele methode en voorleggen ter bekrachtiging aan de regering. Waarmee er mogelijks twee zullen zijn, één in Tibet en één erbuiten.

China wil aantonen dat de huidige dalai lama de regels van het Tibetaanse boeddhisme overboord gooit, door een opvolger te kiezen in functie van zijn politieke actie voor onafhankelijkheid. Waarmee China een sterk punt heeft: kerk en staat gescheiden houden. De 14e dalai lama wil duidelijk een opvolger die het "land" wil heroveren. En dat zit China dwars. "Boeddhisme goed en wel," zeggen zij, "maar geen separatisme". In tal van geschriften hebben zij de 14e dalai lama als landverrader omschreven, waarbij zij ondermeer verwijzen naar de 15 jaar lange guerrilla-activiteiten[17] onder zijn leiding (1959-1974), naast beschuldigingen van "verlaten van traditionele boeddhistische rituelen". De kans is groot dat China vrij spel geeft aan de hoge lama's in Tibet om zelf een nieuwe reïncarnatie voor de huidige dalai lama te zoeken. Maar niet voor hij dood is. Terwijl de 14e dalai lama voorsprong neemt en het wil doen voor hij sterft. China zal in elk geval de door hem aangewezen opvolger niet "erkennen". Terwijl zij de huidige dalai lama nog als dalai lama bestempelen. Een opvolger, die naar hun mening niet volgens de traditionele regels gekozen wordt, zullen zij als fake bestempelen. Historisch is dat al voorgevallen toen Lajang Khan, een Mongoolse veldheer, begin 18e eeuw, een tweede 6e dalai lama zelf aanstelde, zonder regels te volgen. Het geheel van de Tibetaanse hoge lama's riepen de hulp in van een leger van de Chinese keizer om de nepdalai lama met zijn uitvinder te verdrijven en de door hen traditioneel gevonden reïncarnatie als 7e dalai lama naar de troon te escorteren, in 1720.

 



[1] "les religions en Chine", éd Nouvelle Etoile, Beijing, 1997.

[2] "Tibet Handbook", Gyurme Dorje, Footprint Handbooks, London, 1996.

[3] Soms wel "levende Boeddha's" genoemd, maar dat is een contradictie in terminis, een Boeddha is niet meer onder de levenden, hij trad het nirvana binnen.

[4] getuigenissen van moeder en broer van de 14e dalai lama in "A History of Modern Tibet", vol 2, Goldstein, pag 203, University of California Press, 2007.

[5] ibidem, pag 203, voetnoot 84.

[6] Een "hotogtu" hoge gereïncarneerde lama verschilt van een gewone hoge gereïncarneerde lama enkel door het feit dat hij "geregistreerd" werd door het centrale gezag in Beijing tijdens de Qing dynastie, die hem de titel "hotogtu" meegaven.

[7] "The 14th dalai lama", Siren and Gewang, pag 15, Intercontinental Press, Beijing, 1997.

[8] "Tibet, A Political History", Shakabpa, pag II,65, Yale University Press, 1967.

[9] "A History of Modern Tibet", Goldstein, vol 2, pag 268. University of California Press, 2007.

[10] "lottrekking in een gouden urne », voor het beeld van Sakyamuni in de Jokhang tempel van Lhasa is een traditie die rivaliteit moest beperken en zich in gang zette einde 18e eeuw, onder impuls van de Qing dynastie.

[11] MO magazine, nr 33, mei 2006.

[12] Association France-Tibet, interview Ursula Gauthier in le Nouvel Observateur, 29/11/2007.

[13] De jonge 17e karmapa vluchtte in 2000 - hij was toen vijftien jaar - weg uit Tibet, in een terreinwagen, vergezeld van een lama van het Tsurpu klooster, die in verbinding stond met de 14e dalai lama in Dharamsala in India. Aan de grens werd hij opgewacht door een Ambassador taxi van de Tibetaanse regering in ballingschap, die hem tot bij de 14e dalai lama bracht. ("The dance of 17 lives", Mick Brown, Bloomsbury Publishing, London, 2004).

[14] Ondermeer in een interview met Raimondo Bultrini, 15 juli 2007, JustOneTV.com.

[15] De 16e karmapa kwam veel eerder rondtoeren in Europa en in de USA dan de huidige dalai lama. Hij moeide zich weinig met politiek maar stichtte veel boeddhismescholen in het Westen. Vandaar de grotere karma-kagyu aanhang in onze landen.  

[16] In een interview met de Duitse ARD, 15/06/99, maakt hij daar allusie op: "Zolang de huidige dalai lama leeft, zal alles goed verlopen. Maar wanneer hij er niet meer zal zijn kan de situatie oncontroleerbaar worden." Het is bekend dat binnen zijn parlement in ballingschap een fractie bestaat die openlijk voorstander is van het hervatten van guerrilla-akties. 

[17] « Buddha's Warriors », Mikel Dunham, met voorwoord van de 14e dalai lama, Penguin Books, New York, 2004.